(RSS)
ͳ , , , .

[2006 .]

Osadnicy

Sękowa

okres: ok. XIV XV wieku, ukazanie rżnorodności etnicznej regionu

Od drugiej połowy XIII wieku zaczęła się rozwijać kolonizacja niezaludnionych obszarw Pogrza Karpackiego. Powstające tam wsie były na ogł niewielkie, liczyły zaledwie dwa lub trzy gospodarstwa. W rejonie Beskidu Niskiego kolonizację zapoczątkował krl Kazimierz Wielki (1333-1370). W wyniku intensywnej akcji osadniczej bezludne obszary nadawano wielkim panom, Kościołowi, a pźniej także rycerstwu. Pierwsze wsie zakładane były na prawie niemieckim z pewnym udziałem osadnikw niemieckich, ktrzy ulegli szybkiej asymilacji. Na przestrzeni XV/XVI wieku w związku z falą przybyłego ze wschodu wołosko ruskiego osadnictwa powstawały gęsto nowe wsie lokowane na prawie wołoskim. Nowi osadnicy, ktrych potomkami są dzisiejsi Łemkowie zapoczątkowali w głębi gr uprawę roli i gospodarstwo pasterskie. Wielowiekowe sąsiedztwo Pogrzan i Łemkw oddziaływało wzajemnie na kulturę tych grup etnicznych.

Kolonizacja na prawie niemieckim

Zakładaniem wsi, bądź zmianą organizacji już istniejących zajmował się przedsiębiorca zwany zasadźcą, wywodzący się z spośrd mieszczan lub niższych grup rycerstwa, rzadziej z bogatych chłopw. Zajmował się on werbunkiem osadnikw i organizowaniem wsi, otrzymywał obszar rwny dwom lub więcej przydziałom kmiecym, ponadto zostawał dziedzicznym sołtysem. We wsi przysługiwało mu szereg przywilejw.

Najczęściej spotykaną formą podziału gruntw na terenie Pogrza był układ łanw leśnych. Wieś umieszczano z reguły w dolinie nad strumieniem, wytyczano plac pod zabudowania, ktre stanowiły zarazem o szerokości przydzielanych losowo gruntw. Każdy z kmieci wrębywał się następnie w las, przedłużając swą dziedzinę, w wyniku czego powstawał jednolity, wydłużony pas gruntw. Najbliższą jego część gospodarz nawoził i używał pod stałą uprawę, na dalszej wypasał bydło i owce. Przedłużenie pasa stanowił należący do gospodarstwa kawałek lasu. Rozmiar tego pasa zwanego na Pogrzu i u Łemkw rolą wynosił około jednego łana frankońskiego, czyli 43 morgi tj. około 24 hektary. Wsie łanw leśnych zwolnione były z przymusu polnego czyli obowiązku jednakowej uprawy gruntw w tym samym czasie typowego dla regularnej trjpolwki. Tak powstałe wsie miały postać wydłużonego łańcucha. Wsie lokowane na surowym korzeniu uzyskiwały z reguły dość długi okres wolnizny, czyli zwolnienia od wszelkich powinności na terenach leśnych nawet do 20 lat. Po upływie okresu wolnizny chłopi mieli obowiązek uiszczania panu feudalnemu czynszu, zazwyczaj w naturze i pieniądzu.

Kolonizacja na prawie wołoskim

W XVI wieku rozwinęła się kolonizacja na prawie wołoskim. Pasterze wołoscy jako dawni koczownicy nie posiadali sposobw dzielenia ziemi ani tradycyjnych form osiedli. Gdy zaczęto osadzać ich na stałe zastosowano wzory zaczerpnięte z lokacji wsi na prawie niemieckim. W związku z innym typem prowadzonej gospodarki wołosko ruscy pasterze składali daniny na rzecz wielkiej własności przeważnie nie w płodach rolnych lecz dani baraniej. Rządzili się w obrębie swej społeczności własnym tradycyjnym prawem zwyczajowym. Wsie, ktre powstawały w granicach pźniejszej Łemkowszczyzny z reguły zakładane były na prawie wołoskim. Ludność ta nie tylko zaludniała nowe tereny na karczunkach leśnych ale przenikała rwnież do istniejących już wsi, ktre przenoszono z prawa niemieckiego na prawo wołoskie. Taką wsią był Rychwałd (Owczary). Większość łemkowskich wsi posiadała układ łanw leśnych. Oprcz rl kmiecych i sołtysich występowała jeszcze zwykle rola księża tzw. popiwszczyznagdyż przy zakładaniu wsi i fundowaniu cerkwi przeznaczano zazwyczaj jedną pełną rolę na wyposażenie księdza.

Występowała zabudowa polegająca na tym, że przy rozmieszczaniu gruntw na kilka niw, w niwach przylegających do wsi działki nie były losowane lecz tak przydzielane, aby łączyły się bezpośrednio z siedliskiem czyli parcelą, na ktrej wybudowana została zagroda. Wsie łemkowskie miały bardziej zwartą zabudowę niż wsie sąsiadujących Pogrzan.

Przebieg kolonizacji w gminie Sękowa

Zanim na dobre rozwinęła się kolonizacja na prawie niemieckim w czasach Kazimierza Wielkiego na terenie dzisiejszej Gminy Sękowa istniała obecna wieś Ropica Grna. Osada wzmiankowana była w dokumencie Bolesława Wstydliwego z 1279 r. W 1342 roku przeniesiona została na prawo niemieckie, a w związku z napływem ludności wołosko ruskiej w XVI w. przeniesiona na prawo wołoskie.

W okresie wzmożonej akcji kolonizacyjnej powstała wieś Sękowa. Jako czas powstania tej osady można spotkać dwie daty: 1346 r. i 1363 r. Według najstarszej wzmianki Kazimierz Wielki powierza Niklowi synowi Bulmara lokację wsi na prawie niemieckim w Sękowym Lesie. Sękowa założona była na prawie niemieckim i jako jedna z dwch na obszarze gminy zachowała taką organizację. Kolejna wieś powstała na tym obszarze to Męcina, w 1377 r. lokowana na prawie niemieckim. Najstarsze źrdła donoszą, że krlowa Elżbieta pozwala Miczkowi Kotce, synowi Jakusza (Janusza) z Kunowy na lokację na surowym korzeniu wsi Męciny, ktrą Miczko posiadać będzie dziedzicznie. W XVI w. wieś przeniesiono na prawo wołoskie.

Pod koniec XIV w. założono wieś Siary. Zorganizowano ją na prawie niemieckim w 1398 otrzymała sołectwo. To druga wieś obok Sękowej na terenie gminy, ktra nie uległa pźniejszej reorganizacji i nie przeszła na prawo wołoskie.

Rychwałd (Bogaty Las) Dolny obecnie Owczary to wieś lokowana przez osadnikw niemieckich w XIV w. W 1417 r. nastąpiła lokacja Rychwałdu Grnego na prawie wołoskim, na ktre z czasem przeniesiono całą miejscowość. Ostatnią z wsi lokowanych na prawie niemieckim był Małastw (1440 r.).

W kolejnych wiekach tereny położone wyżej wymienionych miejscowości zasiedlała ludność wołosko ruska, stąd kolejno powstające wsie organizowano na prawie wołoskim:

- Długie osada założona w XVI w. na surowym korzeniu, istniała już w 1541 r., wtedy to zmieniła właściciela;

- Wapienne w 1546 r. wieś lokowana przez Michała syna sołtysa z Męciny nad potokiem Wapienne na polecenie Krla Zygmunta Starego;

- Nieznajowa (1546 r.) Zygmunt Stary powierza Steczowi Oleskowi ze Świątkowej lokację wsi;

- Pętna wieś lokowana na surowym korzeniu w 1557 przez Stanisława Bonera, starostę bieckiego;

- Radocyna wieś lokowana na surowym korzeniu końcem XVI lub początkiem XVII w. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1629 r.;

- Krzywa w 1564 r. przywilej na jej lokację otrzymał Szczepan Lilicz z Pętnęj z rąk starosty bieckiego Mikołaja Ligęzy;

- Czarne (1569 r.) osada powstała na surowym korzeniu;

- Wołowiec wieś lokowana w XVI w., wymieniana w 1581 r. jako świeżo założona wieś krlewska;

- Lipna osada założona w pierwszej połowie XVII w.;

- Bartne (Bartnia) wieś powstała prawdopodobnie w XVI w.; pierwsza wzmianka piśmienna pochodzi z 1629 r.; w 1650 r. wieś otrzymała potwierdzenie lokacji, ktra miała być nadana przez krla Jana Kazimierza;

- Przegonina (obecnie przysiłek wsi Bodaki) wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1581 r. jako wieś krlewska starostwa bieckiego;

- Banica (Bannica) w 1629 r. wymieniana była jako wieś krlewska starostwa bieckiego;

- Jasionka pierwsza wzmianka o wsi datowana jest na rok 1665, kiedy należała do krlewszczyzn.

Wsie powstałe w tym rejonie stanowiły własność starostwa bieckiego, po likwidacji krlewszczyzn przez władze austriackie podczas rozbiorw przeszły w ręce szlacheckie.

Proces kolonizacji terenw Beskidu Niskiego, zajmowanych przez granice administracyjne Gminy Sękowa trwał do XVII wieku. Ukształtowany w tym procesie układ wsi przetrwał do czasw dzisiejszych, choć ich mieszkańcy, Łemkowie, poddani zostali wielkim prbom w XX wieku.

Na zasiedlonych przez siebie obszarach Pogrzanie i Łemkowie prowadzili działalność rolniczą i pasterską. Poprzez sąsiedztwo oddziaływali na siebie co uwidaczniało się w wielu dziedzinach życia.

Budownictwo

Dla pogrzańskiej wsi charakterystyczna była zagroda wielobudynkowa. W jej skład wchodził budynek mieszkalny, często połączony ze stajnią, osobna stodoła, czasem spichlerz oraz wolno stojąca piwnica.

Na sąsiedniej Łemkowszczyźnie dominowała zagroda jednobudynkowa (chyża), z reguły pod wsplnym dachem część mieszkalna i wszystkie niezbędne pomieszczenia gospodarcze. Poza budynkiem znajdowała się piwnica zbudowana z kamienia, często wkopana w stok, niekiedy rwnież spichlerz z drewna jako nadbudwka nad piwnicą.

Zarwno na Pogrzu jak i na Łemkowszczyźnie budynki mieszkalne umieszczano rwnolegle do drogi. Część mieszkalną kierowano na południe w celu uzyskania lepszego oświetlenia.

Chaty były kurne, dym krążył swobodnie po izbie skąd specjalnym otworem w powale wydostawał się na zewnątrz. Chałupy składające się z jednej izby i sieni były stopniowo rozbudowywane. Dodawano kolejne pomieszczenia. Odpowiednik dzisiejszej kuchni nosił nazwę piekarni, izba pełniła rolę pokoju. Rozplanowanie wnętrza chaty był uzależniony od rodzaju zagrody i stanu zamożności.

W swej najprostszej postaci chałupa łemkowska składała się w części mieszkalnej z izby i przylegającej komory z wejściem z sieni. Z czasem komora była zamieniana na mieszkalną izdebkę zwaną chyżką. W wielu chałupach łemkowskich część mieszkalną od gospodarczej rozdzielało szerokie na 3,5- 4 m boisko zamknięte najczęściej z jednej strony wjazdowymi wrotami, z drugiej ścianą z drzwiami dla pieszych.

Charakterystyczną cechą łemkowskiego budownictwa, nie występującą na Pogrzu są szalowane deskami zahaty. Obiegają one budynek wzdłuż wystającego okapu, głwnie przy bocznych i tylnych ścianach chałupy. Chroniły one dom od zimna, magazynowano w nich siano, plewy itp. Chałupy łemkowskie wykazywały znaczne zrżnicowanie w rozkładzie wnętrza, a także co do ilości pomieszczeń gospodarczych wchodzących w skład jednobudynkowej zagrody. Chyże posiadały z reguły dwie, a czasem i trzy komory, obszerne stajnie, przybudowane chlewy, rżnego rodzaju pomieszczenia magazynowe, co wynikało z rozwiniętej gospodarki hodowlanej. Łemkowie mający dużo zwierząt hodowlanych nie mogli ich trzymać w izbie jak to miało miejsce wśrd Pogrzan.

Domy budowano z drewnianych bali, okna były małe. Dachy kryto słomą bądź gontem.

Wyposażenie domw stanowiły proste meble stł, ławy płka na naczynia, łżko. Podręczne części ubioru zawieszano na żerdce pod powałą, ubrania odświętne składano w skrzyni.

Łemkowie nie bielili ścian kurnej chyży, Pogrzanie bielili zwykle dolną część ścian poniżej pułapu dymu. Z czasem przybywało coraz więcej sprzętw domowych, coraz większą uwagę przywiązywano do estetyki wnętrz stosując rżnorakie formy zdobnictwa.

Zajęcia

Głwnym zajęciem mieszkańcw tego rejonu była uprawa roli. Ludność wiejska dzieliła się na trzy grupy: kmieci gospodarujących na całej roli (30 60 morgw), lub płrolku, zagrodnikw uprawiających od kilku do 10 morgw, oraz chałupnikw, mających prcz domu ogrdek. Powszechny był system trjpolwki. Do orki używano radła i sochy ciągnionych przez woły bądź krowy. Z pracami polowymi wiązało się wiele przesądw. Nie należało rozpoczynać orki podczas pełni. U Łemkw oracz wyjeżdżający po raz pierwszy w pole otrzymywał od gospodyni tzw. dorę (pieczywo poświecone w cerkwi), ktrą kładł na zagonie między wołami . Jeśli woły przeszły i nie nadepnęły dory, uważano to za dobrą wrżbę. Przed rozpoczęciem pracy oracz odmawiał modlitwę.

Na Pogrzu uprawiano zboże jare i ozime. Na Łemkowszczyźnie przede wszystkim zboże jare, uważano bowiem, że długotrwała pokrywa śnieżna nie sprzyja uprawie zboża ozimego. Na Pogrzu uprawiano wszystkie gatunki zbż, na Łemkowszczyźnie owies, jęczmień, żyto. Z roślin okopowych uprawiano rzepę, od XIX wieku upowszechniły się ziemniaki.

W tradycyjnym gospodarstwie stosowany był siew ręczny. Z tą czynnością wiązały się rżne przesądy u obydwu opisywanych grup. Na Pogrzu do ziarna siewnego dodawano garść ziaren zboża z kłosw święconych na Matkę Boską Zielną. Pierwsze garście zboża siał siewca na krzyż, zaś na końcu łanu rzucał kilka garści w rżne strony dla biednego, dla złodzieja. U Łemkw za najpomyślniejszy dzień rozpoczęcia siewu uważano sobotę. Do koszyka siewnego przywiązywano tzw. atys woreczek z kawałkiem wielkanocnej paski, co miało przynieść pomyślność. Zboża zbierano przy pomocy sierpw. Przy zwożeniu pierwszego wozu zboża nie wolno było rozmawiać ,,żeby myszy nie jadły ziarna ( Bartne).

Na Pogrzu uprawiano len i konopie, na Łemkowszczyźnie zaś sam len. Wrżono tam, że jeśli w dniu Matki Gromnicznej zwisały z dachu długie sople lodu, to len będzie wysoki. Kobieta siejąca len powinna mieć długie włosy.

Na Pogrzu hodowano krowy i po kilka owiec, głwnie dla wełny i dla skr. Kupowano je na wiosnę, jesienią sprzedawano na rzeź. Jedynie w nielicznych wsiach sąsiadujących z Łemkami wyrabiano z owczego mleka sery i bryndzę. Owce na Pogrzu trzymano i pasano razem z krowami. Hodowano rwnież świnie i drb kury i gęsi, rzadziej kaczki i indyki. Zwracano uwagę, aby kwoka zaczynała wysiadywanie jajek w dniu jakiejś świętej, gdyż wtedy wylęgnie się więcej kokoszek niż kogutw.

Na Łemkowszczyźnie hodowla i pasterstwo odgrywały ważną rolę w gospodarce. Terenami wypasu były pastwiska, wypaleniska i lasy położone powyżej pl uprawnych. Powszechny był podział na carynę łąkę pozostawioną do koszenia i tołokę łąkę przeznaczoną pod wypas. Stosowano wypas sezonowy, pozostawiając owce, a także krowy przez okres letni na grskich pastwiskach. Mleko owiec i krw przebywających na sezonowym wypasie po każdym podoju znoszono do wsi, gdzie poddawano go następnie odpowiedniej przerbce. W trakcie pobytu na sezonowych pastwiskach obchodzili pasterze swoje święto, przypadało ono w czasie Zielonych Świąt i odbywało się w sposb podobny do sobtek palenie ognia, uczty i śpiewy. Dość powszechnym zajęciem na terenach Łemkowszczyzny było bartnictwo. Wskazuje na to nazwa miejscowości Bartne. Z czasem przenoszono dzikie pszczoły leśne do przydomowych pasiek. Obfitość lasw i znaczna ilość rybnych grskich potokw stwarzały dobre warunki dla łowiectwa i rybołwstwa.

Zarwno na wsiach Pogrza jak i Łemkowszczyzny silna była tendencja do samowystarczalności. W tradycyjnym gospodarstwie wiejskim we własnym zakresie wyrabiano potrzebne przedmioty. Sporządzano potrzebne przedmioty drewniane, pleciono koszyki, obrabiano przędziwo, wyrabiano tkaniny na ubrania.

Rzemiosło wiejskie na Pogrzu reprezentowali kowale, bednarze, kołodzieje, cieśle, garncarze, krawcy, stolarze. Wsie Sękowa i Siary były ważnymi ośrodkami tkactwa wiejskiego. Wyrobem płcien zajmowali się wyspecjalizowani tkacze, zwani knapami. Płtna wyrabiane w tym rejonie były przedmiotem handlu. Jeden ze szlakw widł na Węgry. Przykładem wpływw zakarpackich jest biała cuwa noszona przez Pogrzan , taka jak na terenach południowego Zakarpacia.

Trudna sytuacja gospodarcza wsi Łemkowszczyzny spowodowana min. nieurodzajnością grskiej gleby zmusiła miejscową ludność do szukania dodatkowych źrdeł utrzymania. Dodatkowe zajęcia ludności łemkowskiej bazowały na lokalnych surowcach naturalnych. Rozwinęła się tu produkcja wyrobw drewnianych i kamiennych, oraz wyrb dziegciu i mazi. Najbardziej powszechna była produkcja wyrobw drewnianych. W każdej prawie wsi łemkowskiej wyrabiano gonty i przedmioty codziennego użytku.

Wieś Bartne była stolicą kamieniarstwa łemkowskiego, zaś umiejętność ta rozprzestrzeniła się na sąsiednie wsie: Przegoninę, Bodaki, Pstrążne, Wapienne. Łemkowscy kamieniarze korzystali ze złż surowca znajdującego się w pobliżu wsi. Służył on do wyrobu kamieni żarnowych, młyńskich itp., krzyży przydrożnych i nagrobkowych. Były to prace na zamwienie.

Strj pogrzański

Strj ludowy Pogrzan mimo wewnętrznych zrżnicowań posiadał pewne rysy wsplne pozwalające traktować go jako całość. Łączył w sobie cechy ubiorw gralskich z typowymi nizinnymi. Pozostawał rwnież pod wpływem wzorw przenikających zza Karpat.

Na strj męski składała się sięgająca kolan koszula z płtna zgrzebnego, wypuszczana na wierzch spodni, pod szyją zawiązywana czerwoną wstążeczką lub zapinana mosiężną spinką z czerwonym lub niebieskim szkiełkiem. Koszulę przepasywano po wierzchu. Używano rżnego rodzaju pasw, min. trzos, ktry posiadał od gry szeroką kieszeń na pieniądze.

Spodnie letnie i codziennego użytku były wykonane ze zgrzebnego płtna lnianego lub konopnego. Spodnie odświętne i do podrży były wykonane z sukna błękitnego, granatowego lub czarnego. Obuwie codzienne stanowiły skrzane kurpiele, wykonane na wzr kierpcw gralskich. Do podrży nosili Pogrzanie buty węgierskie ze skry. Biedniejsi żłte, bogatsi czerwone. W dni świąteczne i na uroczystości ubierano buty polskie z czarnej skry z cholewami, karbowane w kostce. W dni upalne wywijano cholewy poniżej kolan.

Na koszulę mężczyźni wkładali kamizelkę z szarego lub błękitnego sukna. Z przodu posiadała ona szerokie wyłogi. Wzdłuż rozcięcia biegły dwa rzędy błyszczących guzikw. Letni ubir wierzchni stanowiła płtnianka, na Pogrzu nazywana płciennicą. Był to biały płaszcz, uszyty z cienkiego płtna lnianego z podszewką z płtna zgrzebnego. Reprezentacyjnym ubiorem noszonym przez zamożniejszych gospodarzy zarwno w lecie jaki w zimie była cuwa, szyta z sukna samodziałowego w kolorze białym, szarym bądź brązowym. Odświętnym i obrzędowym nakryciem głowy u mężczyzn był czarny filcowy kapelusz. Zarwno letnim i zimowym nakryciem głowy była włczkowa biała czapka zwana magierką . Zimą noszono czapki baranie.

Strj kobiecy składał się z koszuli szytej z lnianego płtna samodziałowego. Koszule świąteczne szyto z cieniutkiego białego płtna i ozdabiano haftem płaskim dziurkowanym. Spdnice noszono białe, z czasem rwnież kolorowe, na ktre zakładano białe haftowane zapaski. Elementem stroju kobiecego były gorsety, w Sękowej miały kolor liliowy. Dziewczęta prawie zawsze chodziły z odkrytą głową, włosy zaplatały w warkocze. Mężatki upinały na głowie chustki czepcowe, białe a potem kolorowe. Na ramiona zarzucano tzw. odzianko, cienkie chusty wełniane, z czasem wełniane orientalne. Jesienią i zimą nosiły watowane kaftany sięgające poniżej pasa, szyto je z sukna zielonego, niebieskiego, granatowego lub czarnego.

Strj łemkowski

Mężczyźni nosili koszule z samodziałowego płtna z rozcięciem z przodu, pod szyją wiązane czerwona tasiemką. Latem nosili lniane spodnie zwane nohałky. Zimą chołoszni uszyte z wełnianego samodziału. Latem na koszule zakładali kamizelkę zwaną łajbyk. Była ona biała, z czasem pojawiły się szare a potem niebieskie. Ozdobę stanowiły dwa rzędy błyszczących guzikw. Na wierzch zakładali Łemkowie rodzaj kurtki zwanej hunia koloru białego bądź brązowego. Zimą na hunię lub kożuch zakładali płaszcz z samodziałowego brązowego sukna zwany czuha. Sięgał on do połowy łydek. Czucha posiadała czworokątny brązowy kołnierz ozdobiony poprzecznymi pasami, na dole wykończony torokami czyli wełnianymi białymi lub czarnymi sznurkami.

Na nogi ubierali skrzane krypci. Na głowę zakładali czarne filcowe tzw. uherskie kapeluchy, zaś zimą czapy baranie.

Kobiety ubierały białe koszule zwane opilcza, tzw. kabaty czyli spdnice, suto marszczone w pasie sięgające do połowy łydek, szyte z materiału w drobny wzr na ciemnym tle. Na kabaty zakładano białe zapaski ozdobione koronkami i haftem. Uzupełnieniem grnej części stroju były gorsety szyte z sukna czerwonego lub niebieskiego a następnie z czarnego aksamitu. Na ramiona kobiety zarzucały tzw. płachtę lub rańtuch. Był to podwjny płat samodziałowego płtna, zeszyty i złożony na pł wzdłuż dłuższego boku. Na głowę zakładały chustki. Mężatki zakładały czepce, zazwyczaj białe. Na nogi kobiety ubierały kierpce, bogatsze juchtowe buty z cholewami.

Bibliografia: Beskid Niski. Przewodnik, Pruszkw 2002.

Michalak J., Gorlice, Biecz, Wysowa Zdrj i okolice. Przewodnik turystyczno krajoznawczy, Krosno 2003.

Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, Krakw 1965.

Piecuch A., Nad Sękwką, Gorlice 1998.

Zientara B., Mączak A., Ihnatowicz I., Landau Z., Dzieje Gospodarcze Polski do roku 1939, Warszawa 1988.

:

? !

1975 2018 . (, , )


: 210

: 23.01.2013


i ii, ii
Ctrl+Enter.